“మన డబ్బు… మన లెక్క” — 2005 సమాచార హక్కు చట్టం వెనుక ఉన్న ప్రజా ఉద్యమం
“హమారా పైసా… హమారా హిసాబ్” (మన డబ్బు… మన లెక్క) అనే నినాదంతో ప్రారంభమైన ఉద్యమం, అప్పటి రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ వద్ద ఉన్న సమాచారాన్ని ప్రజలకు అందుబాటులోకి తీసుకురావాలని డిమాండ్ చేసింది. ఈ ఉద్యమం క్రమంగా అభివృద్ధి చెంది చివరకు 2005 సమాచార హక్కు చట్టం (RTI Act) రూపుదిద్దుకోవడానికి దోహదపడింది.
2005లో ప్రవేశపెట్టబడిన సమాచార హక్కు చట్టం కాలక్రమేణా మరింత బలమైన ప్రజా సాధనంగా మారింది. గత 21 సంవత్సరాల్లో సాధారణ పౌరులు దాఖలు చేసిన RTI దరఖాస్తుల ద్వారా అవినీతి, అక్రమాలు, ఆర్థిక అవకతవకలకు సంబంధించిన వేల కోట్ల నుంచి లక్షల కోట్ల రూపాయల వరకు అంశాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. ఈ పారదర్శకత, ప్రజా పర్యవేక్షణ ఉద్యమంలో సాధారణ పౌరులే కీలక పాత్ర పోషించారని చెప్పడం అతిశయోక్తి కాదు.
పేదలు / ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాల వారు
ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు చెందిన వ్యక్తులు, సంబంధిత నిబంధనల ప్రకారం నిర్దేశించిన గుర్తింపు పత్రం లేదా ఆధారాన్ని సమర్పించినప్పుడు, వర్తించే సందర్భాల్లో RTI దరఖాస్తు రుసుము చెల్లించకుండా దరఖాస్తు చేసుకోవచ్చు.
ఇతర దరఖాస్తుదారులు
ఇతర దరఖాస్తుదారులు సంబంధిత నిబంధనల ప్రకారం నిర్ణయించిన రూ.10 దరఖాస్తు రుసుము చెల్లించి RTI దరఖాస్తు చేసుకోవచ్చు. కోర్ట్ ఫీ స్టాంప్, ఇండియన్ పోస్టల్ ఆర్డర్, నగదు చలాన్, డిమాండ్ డ్రాఫ్ట్ లేదా అనుమతించబడిన ఇతర చెల్లింపు విధానాల ద్వారా రుసుము చెల్లించవచ్చు.
దరఖాస్తు సమర్పించే విధానం
పూర్తి చేసిన దరఖాస్తును సంబంధిత ప్రభుత్వ కార్యాలయంలో వ్యక్తిగతంగా సమర్పించి, దరఖాస్తు జిరాక్స్ కాపీపై స్వీకరణ రసీదు పొందాలి. ప్రత్యామ్నాయంగా స్పీడ్ పోస్ట్ ద్వారా పంపవచ్చు. పోస్టల్ రసీదును దరఖాస్తు సమర్పించిన ఆధారంగా భద్రపరచుకోవాలి.
సమాచారం అందించాల్సిన గడువు
RTI దరఖాస్తును స్వీకరించిన ప్రజా సమాచార అధికారి (PIO), సాధారణంగా 30 రోజుల్లోపు సమాచారం అందించాలి. కోరిన సమాచారం ఒక వ్యక్తి జీవితం లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు సంబంధించినదైతే, RTI Act, 2005 ప్రకారం 48 గంటల్లోపు సమాచారం అందించాలి.
మొదటి అప్పీల్
PIO 30 రోజుల్లోపు సమాచారం ఇవ్వకపోయినా, లేదా జీవితం/వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు సంబంధించిన విషయంలో 48 గంటల్లోపు సమాచారం ఇవ్వకపోయినా, దరఖాస్తుదారు సంబంధిత ప్రజా సంస్థలో నియమించబడిన మొదటి అప్పీళ్ల అధికారి (First Appellate Authority) వద్ద అప్పీల్ దాఖలు చేయవచ్చు.
సాధారణంగా సంబంధిత ప్రజా సంస్థలోని సీనియర్ అధికారి అప్పీళ్ల అధికారిగా ఉంటారు. అప్పీల్‌ను సాధారణంగా 30 రోజుల్లోపు, కారణాలను లిఖితపూర్వకంగా నమోదు చేసిన సందర్భంలో గరిష్ఠంగా 45 రోజుల్లోపు పరిష్కరించాలి.
రెండో అప్పీల్
మొదటి అప్పీళ్ల అధికారి నిర్ణయంతో దరఖాస్తుదారు సంతృప్తి చెందకపోయినా, లేదా తగిన ఉపశమనం లభించకపోయినా, RTI Act ప్రకారం సంబంధిత సమాచార కమిషన్ ముందు రెండో అప్పీల్ దాఖలు చేయవచ్చు.
సాధారణ పౌరుల చేతుల్లో శక్తివంతమైన చట్టం
పార్లమెంట్ 15 జూన్ 2005న సమాచార హక్కు చట్టాన్ని ఆమోదించినప్పుడు, ఇది దేశంలోని వేలాది కేంద్ర చట్టాల్లో మరో సాధారణ చట్టంగా మాత్రమే మిగిలిపోతుందని, దాని ప్రాయోగిక ప్రభావం పరిమితంగా ఉంటుందని రాజకీయ వ్యవస్థ భావించి ఉండవచ్చు.
అయితే RTI చట్టం సాధారణ పౌరుల చేతుల్లోకి వచ్చిన తర్వాత, అది అవినీతి, అక్రమాలు, ప్రజా వనరుల దుర్వినియోగాన్ని వెలుగులోకి తీసుకురావడానికి శక్తివంతమైన సాధనంగా మారింది. దాని విమర్శకులు ఊహించని స్థాయిలో ఇది ప్రజలకు ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను ప్రశ్నించే శక్తిని ఇచ్చింది.
చట్టం అమల్లోకి వచ్చిన తొలినాళ్ల నుంచే, పౌరుల చేతుల్లో ఇది అవినీతి ఆరోపణలు, ఆర్థిక అవకతవకలను వెలుగులోకి తీసుకురావడానికి ఒక ముఖ్యమైన సాధనంగా తన ప్రాధాన్యతను చాటుకుంది.
UPA-I మరియు UPA-II (2004–2014) కాలానికి సంబంధించిన ప్రధాన వివాదాలు, ఆరోపణలు మరియు కుంభకోణాల్లో అనేక అంశాలు దేశవ్యాప్తంగా ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించాయి. వాటిలో మహారాష్ట్రలోని ఆదర్శ్ హౌసింగ్ సొసైటీ వివాదం, కామన్ వెల్త్ గేమ్స్ కుంభకోణం, అలాగే ఢిల్లీతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా స్పెక్ట్రమ్ కేటాయింపులకు సంబంధించిన 2G స్పెక్ట్రమ్ వివాదం ముఖ్యమైనవి.
ఈ పరిణామాలు ప్రభుత్వ రికార్డులు, సమాచారాన్ని పొందడం ద్వా,రా ప్రజలు, జర్నలిస్టులు, పౌర సమాజ సంస్థలు ప్రజా ధనంతో సంబంధం ఉన్న ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను పరిశీలించి, అధికారుల నుంచి మరింత జవాబుదారీతనాన్ని డిమాండ్ చేయగలరని స్పష్టం చేశాయి.
గమనిక: పై అంశంపై RTI దరఖాస్తు దాఖలు చేయడానికి ఆసక్తి ఉందా? ఆసక్తి ఉన్నవారు మీ వివరాలను మా అధికారిక ఈమెయిల్‌కు పంపండి: gsrao@way2rti.com
